Informatie voor mijn buren op de Watermolen

Ik ben zendamateur. Dat wil zeggen dat ik gebruik maak van zend- en ontvangstapparatuur om verbindingen te leggen met andere zendamateurs en om te experimenteren met radiotechniek en propagatie van radio signalen. Ik mag daarvoor frequenties gebruiken die wereldwijd door de overheden zijn toegewezen aan zendamateurs. Mijn call sign is PA4MRC.

Om uit te zenden is een antenne nodig. Als techneut kijk ik er natuurlijk anders naar, maar niet iedereen vind dat erg mooi. Maar waarvoor alleen luisteren een binnen antenne redelijke resultaten kan opleveren, voor zenden is een binnenantenne te beperkt voor mijn doel (zie ook het stukje over veiligheid).

Een zendamateur is een hobbyist die zendapparatuur gebruikt om contacten te leggen en/of te experimenteren met radio techniek. De zendamateur gebruikt hiervoor frequenties die (veelal internationaal) zijn toegewezen voor gebruik door amateurs.

De VERON heeft een informatief filmpje gemaakt. Dat kan je hier zien. Dit is ook een leuk filmpje.

Sommige amateurs zijn vooral geïnteresseerd in de techniek. Anderen zijn meer gebruiker. Meestal een combinatie van beide.

Een zendamateur heeft door een examen moeten bewijzen dat hij of zij de techniek, de regels en verantwoordelijkheden die gelden voor zendamateurs beheerst. Na het behalen van het examen kan de amateur zich laten registreren als zendamateur. Met die registratie op zak mag een zendamateur uitzenden op de voor amateurs toegewezen frequenties. Er zijn twee soorten registraties. Novice (N) en Full (F). De N registratie geeft toegang tot een deel van de frequenties. Een amateur met een F registratie heeft tot alle amateur frequenties. Het "N-examen" is eenvoudiger en meer toegankelijker als je minder technisch bent. Ik heb een F registratie. Mijn roepnaam is PA4MRC.

Er zijn ongeveer 13000 zendamateurs in Nederland, ongeveer 25 in Edam.

Ik heb drie antennes op het dak. Van boven naar onder:

De spriet bovenin is voor de 70cm amateurband (430-440MHz). Ik gebruik deze antenne voor regionale verbindingen (tot ongeveer 25km) en, via zogenaamde repeaters, tot bijna landelijk. Deze repeaters zijn een soort steunzenders op een hoog punt waar het signaal opnieuw word uitgezonden. Vrijwel nationale dekking is mogelijk via landelijk gekoppelde repeaters met zenders op onder andere de Gerbrandytoren in Ijsselstein (350m hoog) en de Zendertoren in Lelystad (190m). Een lange draad in een omgekeerde V. Deze antenne is voor de 20m amateurband (14,000-14,350MHz). Deze antenne gebruik ik voor internationale verbindingen. Denk aan 1000km of meer. In deze amateurband gebruik je reflecties in de ionosfeer, de F-laag om precies te zijn. Het radiosignaal kan 1 of meerdere malen tussen de aarde en de F-laag heen en weer hoppen. Verbindingen met de VS, Azië of verder zijn mogelijk. Iets onder de omgekeerde V, een 2-elements antenne voor de 2m amateurband (144-146MHz). Deze antenne heeft een beetje een richteffect, denk aan een zaklantaarn, richting het westen. Deze antenne is voor regionale verbindingen met amateurs in midden Noord-Holland.

Ja dat mag.

Ik ben een zendamateur met een zogenaamde F registratie.

Zendmasten van radiozendamateurs mogen zonder vergunning tot 5m boven de rand van het dak uit komen. Dat is het geval voor mijn antenne.

Op de site van het Antennebureau staat een samenvatting van de regels voor plaatsing van antennes.

Dus ja, omdat mijn mast met antenne net geen 5m boven het dak uit komt, mag ik mijn antennes vergunningsvrij plaatsen. Voor een hogere mast is uiteraard wel een vergunning nodig.

Iedere zendantenne, niet alleen antennes van zendamateurs maar ook antennes voor bijvoorbeeld het mobile netwerk, zijn geregistreerd in het antenne register. Daar kan je zelf zien op een kaart waar (zend) antennes geplaatst zijn. Ook kan je zien of een antenne voor mobiel, straalverbindingen of zendamateurs bedoeld is.

Erg goede vraag! Ook een controversieel onderwerp. Ik realiseer mij dat ik, als zendamateur, niet zomaar gezien zal worden als objectief.

Ik ga er maar even vanuit dat je wel een mobiele telefoon en WiFi gebruikt. Dat zijn ook zenders en gebruik je zelf ook radio frequentie (RF) straling. Ik kom daar later op terug.

RF straling is overal om ons heen. Omroepzenders, mobiele telefonie, satelliet communicatie, WiFi, Bluetooth, air traffic control radio, militaire en commerciële radar, adaptieve cruise control in auto’s (meestal radar), militaire radio, snelheidsradar, (afstand)bedieningen van machines en autosleutels, RFID, babyfoons, … en zendamateurs. Met andere woorden, RF straling kan je redelijkerwijs niet ontlopen. Daarom moeten we het risico in dat perspectief zien. Geen RF straling is geen optie.

Maar er zijn wel regels met betrekking tot de veiligheid. Die zijn er niet voor niets. Zendamateurs moeten zich, net als andere gebruikers van zendapparatuur, houden aan de veiligheidslimieten voor RF straling.

Net als in de meeste landen, zijn door de Nederlandse wetgever veiligheidslimieten vastgesteld. In Europa zijn deze gebaseerd op onderzoek en adviezen van ICNIRP [link]. Het ICNIRP bundelt internationaal onderzoek m.b.t. RF straling. De Nederlandse regelgeving implementeert de ICNIRP richtlijn met een veiligheidsmarge. En iedere zendamateur is verplicht zich te houden aan deze veiligheidslimieten.

De veiligheidslimieten zijn afhankelijk van de gebruikte frequentie. Voor lagere frequenties zijn de limieten lager dan voor hogere frequenties.

Voor het gemak, reken ikzelf alleen met de strengste norm. Die is 2W/m2. Dit geld voor (30-400MHx), daarboven loopt de grenswaarde evenredig met de frequentie tot 10W/m2. Zie de site van het Antenne Bureau voor meer informatie.

De frequenties die ik het meest gebruik zijn 14, 144 en 430MHz.

De blootstelling is afhankelijk van het zendvermogen, de efficiëntie van de antenne en, belangrijk, de afstand tot de antenne. De blootstelling neemt kwadratisch af met de afstand tot de antenne. Dus 2x verder weg is 4x lagere intensiteit van de RF straling.

Uiteraard wil ik voor mijzelf en mijn gezin veilig werken. De hoogte van mijn antenne en mijn maximale zendvermogen is zodanig dat nergens, binnenshuis of rond het huis, de blootstelling boven de grenswaarde uitkomt. Dat is ook één van de redenen dat de antenne zo hoog is als hij is. (De andere reden is dat, onder normale omstandigheden, op de VHF en UHF frequenties die ik gebruik, de antenne hoogte bepalend is voor de reikwijdte.)

Aangezien de blootstelling kwadratisch afneemt met de afstand, en zelfs in het huis, pal onder de antennes, de veilige grens niet wordt overschreden, is de de blootstelling bij de buren zeker in orde.

Daarbij komt dat ik niet continue op maximaal vermogen werk. Ik luister ook meestal langer dan dat ik zend. En, afhankelijk van het soort verbinding, kan het vermogen variëren met het ritme van mijn spraak. Bij digitale modes is een groot vermogen meestal niet nodig of zelfs onwenselijk. Kan natuurlijk wel als he het onderste uit de kan wil halen. (Mijn zender zou dat overigens maar beperkte tijd aan één kunnen, zonder erg heet te worden.) Dus, gemiddeld is mijn zendvermogen minder hoog dan kan en mag.

Ten slotte nog een overweging. De meeste mensen gebruiken hun mobile telefoon zonder na te denken over de RF straling. Wist je dat het stralingsniveau van een mobile telefoon tegen je oor meestal hoger is dan wat ik, met het maximale vermogen van mijn zenders, rond mijn huis kan realiseren. Het zelfde geld als je met een laptop op schoot de laatste updates naar facebook aan het sturen bent. (Uiteraard afhankelijk van waar de antenne in de laptop gemonteerd is.)

Terug naar de vraag, is het wel veilig? Samenvattend, ik blijf onder de norm. Een norm die gestaafd is op wetenschappelijk onderzoek en vrijwel wereldwijd word gevolgd. Er vanuitgaande dat er geen reden is om op mijn dak of in mijn antennemast te klimmen, wat op zichzelf ook niet zonder gevaar is, is mijn zendstation veilig volgens de huidige inzichten.

Dus ja als technicus zeg ik: Ja, het is veilig.

Nee. De antennes zijn aangesloten op een professioneel aangelegde aarde voor bliksembeveiliging. Is dat een garantie? Nee dat is onmogenlijk, maar antenne installaties wereldwijd zijn het bewijs dat de schade zo binnen de perken blijft.

Dat is niet de bedoeling natuurlijk. Laten we eens kijken.

Het is niet gezegd dat mijn zenders de oorzaak zijn, maar het kan natuurlijk wel. En vaak is het simpel op te lossen. Ik zeg dat omdat elk apparaat, dat in Europa word verkocht, moet voldoen aan de “CE eisen”.

Een apparaat dat voldoet aan de CE eisen, moet immuun zijn tegen een minimale hoeveelheid radio frequentie interferentie (RFI) van zendapparatuur en ander storingsbronnen. Dus ook mijn zender moet normaliter geen problemen geven. Een apparaat wat voldoet aan de CE eisen herken je aan het CE merkje, meestal op het type plaatje.

Maar apparaten die je, bijvoorbeeld, via Ali Express rechtstreeks uit China laat komen voldoen vaak niet aan de norm en kunnen gevoelig zijn voor storingen. Dit kan van een amateurzender zijn, maar net zo goed kan de storing van een 4 of 5G basisstation of iets anders komen. Eigenlijk zouden dergelijke apparaten niet geïmporteerd mogen, maar goed…

Er zijn ook apparaten die op een frequentie werken waar de zendamateur een primaire gebruiker is. Dit kunnen bijvoorbeeld koptelefoons op babyfoons zijn. In dit geval is storing helaas de concequentie van de techniek in jouw apparaat. Natuurlijk zal ik mijn best doen om de storing minimaal te houden...

Wist je overigens dat de inverter die zonnepanelen koppelt aan het net vaak een behoorlijke bron van storing in de HF banden (en lager) is? Net als de vele opladers en netvoedingen van apparaten. Mijn laptop lader is ook niet best wat dat betreft. Maar dat terzijde…

Eén van de plaatsen waar het fout kan gaan is de bekabeling. De bekabeling, van verder prima apparaten, kan werken als antenne en ongewenste signalen opvangen. Daar is vaak eenvoudig wat aan te doen.

Maar goed, storing is vervelend. Als ik de oorzaak ben of kan helpen, dan doe ik dat graag. Vaak is een storing simpel op te lossen. Een goed afgeschermde kabel of een eenvoudig filtertje is vaak al voldoende. Laten we samen kijken of we de oorzaak kunnen vinden en het kunnen oplossen.

Ja als het chatten het belangrijkste is, waarom niet? Whatsapp, Instagram, etc, erg leuk allemaal. Maar iets heel anders. Natuurlijk is het leuk om contacten te leggen, en dat kan ook via Internet. Amateur radio is misschien wel het eerste sociale netwerk, lang voordat Internet bestond… Maar voor mij is de techniek van het zenden en het experimenteren met de propagatie van radio signalen de uitdaging.

En natuurlijk gebruik ik ook Internet ter ondersteuning en uitwisseling van informatie.

Nee ik zend niet continue uit. Ik ben elke week wel even actief maar het grootste deel van de tijd staat de apparatuur niet aan. Ik luister ook een belangrijk deel van de tijd. Als ik aan het luisteren ben staat de zender niet aan.

Dat hangt af van de band waar ik op werk. Ik gebruik voornamelijk de 20m, de 2m en de 70cm banden.

Op de 70cm en 2m band is normaliter het bereik beperkt tot de horizon. Als de propagatie condities goed zijn zijn afstanden van 100km tot 1000km mogelijk. Mijn antennes zijn daar niet specifiek geschikt voor, maar …

Op de 20m band werk je via reflecties door de ionosfeer. Het bereik van de grondgolf is beperkt. Daardoor zijn lokale verbindingen niet goed mogelijk. Het gereflecteerde signaal kan door de aarde nogmaals reflecteren richting de ionosfeer, waardoor het signaal nogmaals een hop verder kan komen. Dit kan zich meerdere malen herhalen. Er zijn afstanden van 1000km en veel meer mogelijk. Maar het is lastig te voorspellen wat het bereik zal zijn. Amateurs gebruiken hiervoor onder andere met regelmaat uitzendende bakens om te detecteren hoe de propagatie op de band is.

Als zendamateur kan ik contacten leggen met andere zendamateurs via de radio. Zendamateurs kunnen gebruik maken van spraak, digitale technieken via de computer, TV of bijvoorbeeld “ouderwets” morse.

Je kan experimenteren met radiotechniek, antennes en zendapparatuur. Je kan bijvoorbeeld zelf zenders en antennes bouwen. Je kan software ontwikkelen om te communiceren met heel zwakke signalen of met minimaal energieverbruik. Veel technieken komen voort uit experimenten van zendamateurs.

De mogelijkheden zijn “eindeloos”. Een paar voorbeelden. Op HF banden kan een zendamateur verbindingen maken via reflecties in de ionosfeer en zo afstanden van enkele honderden tot duizenden kilometers maken. Er zijn zendamateurs die bijvoorbeeld gebruik proberen te maken van reflecties via de geïoniseerde sporen van meteoren die ontstaan als meteoren de atmosfeer binnen komen (meteor scattering), van reflecties (troposcatter) of tunnelen tropospheric ducting) in de troposfeer of van reflecties via de maan (moon bounce) en zo grote afstanden te overbruggen. Op de zeer hoge frequenties kan een zendamateur verbindingen maken op de rand van wat technisch haalbaar is. (Op zeer hoge frequenties is het vrijwel altijd zelfbouw.)

Zendamateurs kunnen ook een bijdrage leveren aan communicatie tijdens noodsituaties. In Nederland is Dutch Amateur Radio Emergency Service (DARES) een organisatie van zendamateurs die bij problemen met de reguliere communicatievoorzieningen van de hulpdiensten voor Openbare Orde en Veiligheid ondersteuning verleent.

Solozeilers gebruiken vaak amateur-zenders op de HF banden om contact te houden met thuis. Zelfs email met bijlagen is mogelijk via een amateur-zender. Zeilen doe ik niet. Maar zo zie je maar, zendamateurisme heeft vele facetten.

Ik zelf vind het proberen om contact te maken over lange afstanden door middel van radio en experimenteren met de techniek het leukste. Ik gebruik spraak en digitaal, morse vind ik nog te moeilijk.

Ja en nee.

De 27MHz band of 27MC band is vergunningsvrij. Dat wil zeggen dat iedereen dat mag gebruiken. (“MC” is een een beetje ouderwetse term voor MHz.)

Het maximaal toegestane zendvermogen is relatief laag (4W) ten opzichte wat is toegestaan op vergelijkbare banden voor geregistreerde zendamateurs (400W).

De 27Mhz band word ook wel 11 meter (m) band genoemd. De 11m band is niet zo vaak bruikbaar voor lange afstandsverbindingen (waar de 20m amateur band vrijwel altijd bruikbaar is voor DX). De propagatie of de 11m band is vergelijkbaar met de propagatie op de 10m amateurband.

Bij 27MC is zelfbouw is niet toegestaan. Geregistreerde zendamateurs mogen dit wel op de banden die zijn toegewezen voor zendamateurs.

Dus, hoewel er veel kan met 27MC, heeft een geregistreerd zendamateur meer mogelijkheden.

Maar, de zendamateur mag niet gebruik maken van de 11m band. Dat wil zeggen, niet met zijn amateur zendapparatuur en roepnaam. Een zendamateur mag natuurlijk net als iedereen ook een 27MC “bakkie” kopen en net als iedereen op de 27MC uit komen. Dat klinkt verwarrend, maar de amateur mag niet met zijn amateur zender op 27MC werken en ook niet zijn amateur roepletters gebruiken op 27MC. Maar de zendamateur heeft wel de 10m band die hij of zij kan gebruiken, en dan met 400W in plaats van 4W op 27MC.

Maar, met 27MC kan je ook communiceren met andere hobbyisten. Dus ja, misschien wel vergelijkbaar.

Als je doel geen lange afstanden (DX) via ionosfeer reflecties is, maar locale verbindingen tot ongeveer 25-30km, is er naar mijn persoonlijke mening geen voordeel ten opzichte van de VHF en UHF amateur banden. Persoonlijk vind ik dat je met 70cm of 2m het zelfde en meer kan, met een veel compactere antenne. Je ziet dan ook dat de drukte uit de jaren 80 wel over is. Maar er zijn nog steeds trouwe hobbyisten die 27MC gebruiken.

Maar nee, ik gebruik geen 27MC en geen bakkie.

Het zenden op zich is niet moeilijk. Zeker voor de 2m en de 70cm band kan je voor een redelijk bedrag een mooie zend-ontvanger (transceiver) en antenne kopen waarmee je, ook als beginner, prima kan werken.

Mijn antenne voor de 20m band vergt wat meer handigheid, technisch inzicht en bij voorkeur gespecialiseerde meetapparatuur om te bouwen. Een geavanceerde ontvanger vergt ook wat meer inzicht om optimaal te gebruiken.

Het examen op zich vergt technisch inzicht en feitenkennis. Er zijn goede cursussen. Ikzelf heb de DLZA cursus gedaan. Ik denk dat zonder voorkennis de cursus voor de N registratie in een jaar te halen is. De F cursus kost meer tijd. Voorkennis in wiskunde en electronica is een pre. Maar niet absoluut noodzakelijk om met een cursus te beginnen. Ik heb HTS Elektrotechniek, specialisatie telecommunicatie, met een MSc vervolg. Dat hielp natuurlijk enorm.

Al met al is het goed te doen. Daarnaast willen de meeste zendamateurs graag helpen met vragen als je geïnteresseerd ben om ook zendamateur te worden. En dan is er ook nog Google en Youtube.

Jij kan het ook...

Internationaal zijn er frequenties toegewezen aan zendamateurs.

Er zijn frequenties beschikbaar voor iedere interesse en/of doel. Dit zijn frequenties van de LF band (135,7 – 137,8kHz) tot aan de EHF band (248GHz– 250GHz).

Zendamateurs mogen zenden in specifieke banden van zeer lage frequenties (135,7 kHz – 137,8 kHz) tot zeer hoge frequenties (248 – 250 GHz). Amateurs hebben de beschikking over stukjes van enkele kHz in de laagste band tot flinke blokken van 2GHz in de 250GHz band. Op een paar uitzonderingen na mag ik tot en met de 430 – 440 MHz band zenden met 400 Watt, daarboven met 120 Watt.

Zie wetten.overheid.nl, zoek naar “Regeling gebruik van frequentieruimte met meldingsplicht”. Op de website van VERON staat een handig overzicht.

Ik heb er voor gekozen om uit te zenden in de banden 14,00 – 14,35 MHz (20m), 144 – 146 MHz (2m) en 430 – 440 MHz (70cm). Ik heb gekozen voor apparatuur waarmee ik op op 20m met maximaal 100W kan zenden en op 2m en 70cm met maximaal 50W. Lager kan ook. Het is natuurlijk de uitdaging om met een minimaal zendvermogen een verbinding tot stand te brengen.

Een overzicht van de karakteristieken van veel gebruikte banden vind je hier op de website van de VRZA afdeling Flevoland.

In alle banden zijn zendamateurs wel actief. Beneden de 160m en boven de 23cm is veelal het domein van de specialisten. (Dat komt omdat in de lage banden het lastig is om een efficiënte antenne te maken in een beperkte ruimte. In de hoge frequentie banden is de techniek heel precies en veelal duur.)

Dit is een samenvatting van de frequenties die beschikbaar zijn voor zendamateurs met een F registratie. Zoals je ziet is dit een lijst met blokken voor amateurs verdeeld over vrijwel het gehele, met de huidige stand der techniek, bruikbare spectrum.

Ik gebruik voornamelijk 14,00-14,35MHz (20m band), 144-146MHz (2m band) en 430-440MHz (70cm band).

Zijn amateur frequenties alleen voor amateurs?

De meeste frequentie banden mogen alleen worden gebruikt door zendamateurs. Maar bepaalde (delen van) banden worden gedeeld met andere gebruikers.

Een goed voorbeeld, van een band die gedeeld word met andere gebruikers, is de 70cm band. De 70cm band is beschikbaar voor zendamateurs van 430-440MHz, maar tussen 436 -440MHz is de zendamateur een zogenaamde secundaire gebruiker en moet dus voorrang geven aan de primaire gebruikers.

Anderzijds, tussen 433.050 tot 434.790MHz zijn zogenaamde low power devices (LPD) toegestaan. Op deze frequenties is de zendamateur een primaire gebruiker en deze LPD devices zijn een secundaire gebruikers.. Een LPD device kan bijvoorbeeld een babyfoon zijn. Als je een babyfoon gebruikt op deze frequenties, kan het dus zijn dat je een zendamateur hoort op je babyfoon. Dit is geen verwijtbare storing door de zendamateur omdat de babyfoon een zogenaamde secundaire gebruiker van die frequentie is. (Zie ook storingen)

Nee, dat mag niet.

Er zijn natuurlijk hobbyisten die dit doen. De “ether piraten”. Dit is dus verboden en iets wat officiële zendamateurs dus niet doen.

Nee, een zendamateur mag geen berichten voor anderen doorgeven.

Een noodbericht is natuurlijk wat anders. De amateur heeft natuurlijk ook een verantwoordelijkheid om de hulpdiensten in te schakelen als hij of zij een noodsignaal ontvangt. Nood breekt wet…

Ik zend voornamelijk op de 20m band (14,00-14,35MHz), de 2m band (144-146MHz) en 70cm (430-440MHz). Niet op vaste tijden en op verschillende frequenties binnen die banden.

Met een geschikte ontvanger kan je luisteren.

Maar het is niet logisch om een ontvanger te kopen om eens een keer te luisteren. Er zijn echter ontvangers gekoppeld aan het Internet waarmee je kan luisteren. (Zie hier een overzicht van dergelijke ontvangers in Nederland). Er is een ontvanger op de de Gerbrandytoren in Ijsselstein waarop je, door van de hoog geplaatste antenne, mij mogelijk kan ontvangen als ik uitzend op 2m en 70cm. Er is een ontvanger in Midwoud waar je mogelijk mij kan ontvangen als ik in de 20m band zend.

Maar kom gerust zelf kijken/luisteren.

Natuurlijk, ik laat je graag mijn zender en antennes zien en leg graag uit hoe het werkt.

En als je wil, mag je een QSO (zo noemen we een gesprek tussen zendamateurs) proberen. Mag dat dan? Je moest toch een examen afleggen en zo… Ja, als de zendamateur er maar fysiek bij is, en met inachtneming van de geldende gebruiksvoorwaarden en onder zijn of haar verantwoording, dan mag dat.